Мастак і рэжысёр Генадзь Буто: Межы зрушваюцца

Мы падрыхтавалі цыкл інтэрв’ю з удзельнікамі беларускай праграмы VIII фестывалю «Нефільтраванае кіно». Паводле меркавання журы і вынікаў глядацкага галасавання, пераможцам стаў фільм Генадзя Буто «Too Big Drawing». Мы пагаварылі з мастаком, рэжысёрам і аніматарам Генадзем Буто пра межы, вайну, месца сучасных аўтарскіх выказванняў і, вядома ж, пра тое, ці варта цяпер сыходзіць у крыясон.
Пра «Too Big Drawing» можна падрабязней: які лёс напаткаў яго пасля стварэння? Якія яго галоўныя дасягненні?
На гэты момант ён паспеў трапіць у праграмы 52 фестываляў, сярод якіх былі і выставы сучаснага мастацтва. На гэтых фестывалях ён атрымаў каля 12 узнагарод рознага кшталту. Некаторыя з фестываляў былі даволі прэстыжнымі, напрыклад 60th Ann Arbor Film Festival, 23rd Buenos Aires International Independent Film Festival, 39th Busan International Short Film Festival і іншыя.

У «Too Big Drawing» аловак выходзіць за межы белага аркуша паперы. Як можна вызначыць межы?
Я лічу, што звышзадача любога мастака — «намацаць» гэтыя межы мастацтва, якія, па сутнасці, і выяўляюць яго прыроду і сутнасць, агаляюць недамоўленае і нябачнае. Мастак выпрабоўвае іх на трываласць, выклікаючы дыскусію і перагляд гэтых межаў. Межы зрушваюцца.
Сумна тое, што за папярэдняе стагоддзе нашы папярэднікі настолькі шмат зрабілі ў гэтым кірунку, што цяпер, здаецца, іх цяжка знайсці — усё зламана і абвергнута. Хаця, з іншага боку, само жыццё прапануе нам новыя кантэксты: лічбавую эпоху, інтэрнэт, віртуальную рэальнасць і іншае, чаго не было ў нашых папярэднікаў.
Мастацтва па сваёй сутнасці павінна быць рэвалюцыйным. Ствараючы свае працы, я таксама да гэтага імкнуся, але не свядома. Бо для мяне сама праца, якая ўзнікае спантанна, дыктуе мне свае ўмовы, а не я ёй.

Наколькі вайна як кантэкст, які разбурае межы свету (мірнага жыцця), здольная ўзбагаціць свядомасць чалавека ў параўнанні з мастацтвам?
«Калі гавораць гарматы, музы маўчаць». Безумоўна, мастацтва не можа параўнацца паводле свайго ўздзеяння з такімі радыкальнымі падзеямі рэчаіснасці, як вайна. Але гэта не значыць, што яно бескарыснае. Мастацтва — частка культуры, якая фактычна і фарміруе нашу ідэнтычнасць, за якую народы ваююць адно з адным. Можна сказаць, што менавіта яна і з’яўляецца прычынай гэтай вайны — сутыкненнем дзвюх культур, дзвюх ідэалогій. Мастацтва — гэта не нейкая дзіўная ідэалістычная рэч, адасобленая ад чалавека і тая, што існуе ў вышэйшых нябесных вымярэннях. Гэта пабочны прадукт псіхічнай дзейнасці чалавека, які прысутнічае ва ўсіх сферах яго функцыянавання — сацыяльнай, палітычнай, рэлігійнай і г.д., у тым ліку і ў вайне.
З дапамогай мастацтва чалавек спрабуе ўпарадкаваць і растлумачыць увесь хаос жудасных, бязмежных падзей, якія адбываюцца вакол яго і разбураюць яго звыклы свет. З яго дапамогай ён спрабуе прымірыць сваю чалавечую сутнасць з той нечалавечай жорсткай безданню фізічнага свету.
Мастацтва ствараецца і падчас вайны. Гэта можа быць духапад’ёмная музыка з нацыянальнымі матывамі, кліпы, ролікі, у тым ліку гумарыстычныя відэанарысы, якія здымаюць на перадавой самі салдаты. Але глыбокае ўсведамленне і асэнсаванне таго, што адбылося, прыйдзе ўжо пасля вайны.
Якія перспектывы аўтарскіх фільмаў у свеце лічбавага кіно, стрымінгавых платформаў і папулярнасці YouTube і TikTok?
Думаю, што стрымінгавыя платформы змогуць зрабіць кароткаметражнае кіно манетызаваным. Гэта заўсёды было праблемай: яшчэ гадоў дзесяць-пятнаццаць таму кароткаметражка па вызначэнні не магла прыносіць грошай, бо гэта нязручны фармат як для кінатэатраў, так і для тэлебачання. Аўтарскія кароткаметражкі былі выключна фестывальнай тэмай.
Думаю, тое самае датычыцца і аўтарскага поўнаметражнага кіно, хаця поўны метр можна паказваць у кінатэатрах. Усё залежыць ад вядомасці імя рэжысёра, фільма і яго прасоўвання.
Цяпер жа эпоха папулярнасці кароткага фармату і проста звышкароткага відэафармату, які можна манетызаваць па-рознаму. У апошнія гады я стаў заўважаць тэндэнцыю: частка фестываляў ствараецца выключна вакол уласнай стрымінгавай платформы — як спосаб набраць кантэнт. Паколькі ў іх няма класічнай фестывальнай праграмы, абмежаванай у часе, яны могуць набіраць велізарную колькасць фільмаў. Потым глядзяць на колькасць праглядаў і абяцаюць неяк узнагароджваць лідараў. Астатнія могуць атрымаць свае капейкі ў залежнасці ад колькасці праглядаў.
Такіх платформаў цяпер з’яўляецца безліч. Усе яны нешта абяцаюць, але я скептычна да ўсяго гэтага стаўлюся — наўрад ці ты атрымаеш ад іх хаця б пару цэнтаў. А проста так раскідвацца сваёй працай і займацца дабрачыннасцю мне не хочацца. Буйныя вядомыя платформы яшчэ можна разгледзець.
Безумоўна, з аднаго боку, такая дэмакратызацыя і дэцэнтралізацыя сродкаў масавай інфармацыі — гэта дабро для аўтараў. З іншага боку, разам з гэтым з’явілася настолькі шмат платформаў, што інфармацыйнае поле перагружанае кантэнтам. Няма фізічнай магчымасці спажыць нават малую яго частку, як і вылучыцца са сваёй працай, асабліва калі яна не ўпісваецца ў фармат папулярных масавых жанраў.
Я, напрыклад, са сваёй эксперыментальшчынай нават не разлічваю на гэта. Нават на фестывалі асабліва не спадзяюся, бо большасць з іх арыентаваная на густ масавай аўдыторыі. Аднак стрымінгавыя платформы, напэўна, могуць дапамагчы такім, як я, знайсці свайго гледача са спецыфічнымі перавагамі ў вузкай нішы. І гэта пазітыўны момант.
Я лічу, што стрымінгавыя платформы, безумоўна, добрыя для распаўсюджвання аўтарскага нек канвенцыйнага кіно, але сумняваюся, што яны змогуць прынесці хоць якія-небудзь больш-менш значныя грошы — проста таму, што ў такога кіно заўсёды будзе менш гледачоў і праглядаў. Так што мы ўсё роўна вяртаемся да таго, што зарабляе той, хто папулярны, незалежна ад медыя.
Таму я лічу, што, як і раней, значэнне будуць мець такія «хабы» — фестывалі і праграмы, якія робяць экспертны адбор фільмаў, акумулююць самае каштоўнае ў адпаведнасці са сваёй канцэпцыяй і аўдыторыяй, а потым прапануюць гледачу ў зручным, ужо падрыхтаваным пакеце.
Уявім, што ў вас з’явілася магчымасць здымаць фільм з практычна неабмежаваным бюджэтам. Якім бы быў гэты фільм і пра што?
Перш за ўсё я б рэалізаваў свае дзясяткі кароткаметражных прац, ідэі якіх назапашваліся ў мяне на працягу многіх гадоў.
А таксама, напэўна, зняў бы свой першы поўны метр. Я цяпер задумаўся, пра што ён мог бы быць. Улічваючы, што я шмат чытаю пра беларускую гісторыю і сачу за актуальнай знешнепалітычнай сітуацыяй, я б авантурна замахнуўся на гістарычны эпас пра Вялікае Княства Літоўскае, як бы дзіўна гэта ні гучала.
На мой погляд, нам не хапае сучаснага гістарычнага кіно ўзроўню таго ж польскага фільма «Агнём і мячом», якое ўздымала б пытанне беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці. Можна было б выбраць нейкі эпізод літоўска-маскоўскіх войнаў.
Гэта мог бы быць нават анімацыйны фільм.
І апошняе пытанне, якое мы задаём усім удзельнікам беларускай праграмы «Нефільтраванага кіно». Ці пайшлі б вы ў крыясон? Калі так, то на колькі гадоў, а калі не — то чаму?
Напэўна, пайшоў бы, але толькі пасля таго, як мяне ўжо нічога не трымала б у маім часе — напрыклад, калі б з жыцця пайшлі блізкія сваякі. Або калі б я зусім страціў цікавасць да сучаснага свету.
Напэўна, хацеў бы прачнуцца праз сто гадоў, хаця можна і праз тысячу, калі, вядома, чалавецтва яшчэ будзе існаваць.